ध्वज जगन्नाथाचा…पुरी जगन्नाथ मंदिर

ध्वज जगन्नाथाचा…पुरी जगन्नाथ मंदिर म्हटलं की डोळ्यासमोर येतं ते प्रचंड उंच शिखर, त्यावर फडकणारा ध्वज आणि हजारो भक्तांनी भरलेलं मंदिराचं आवार. पण या मंदिराकडे फक्त एक धार्मिक स्थळ म्हणून पाहिलं तर त्याची खरी गोष्ट समजणार नाही. कारण पुरीचा जगन्नाथ म्हणजे केवळ एका मंदिरात विराजमान असलेली देवता नाही. त्याच्याभोवती शेकडो वर्षांचा इतिहास आहे, असंख्य परंपरा आहेत, काही अशा कथा आहेत ज्यांना इतिहासाची ठोस साथ मिळत नाही पण भक्तांच्या श्रद्धेत त्या आजही तितक्याच जिवंत आहेत आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे या सगळ्या गोष्टी आजही रोजच्या जीवनाचा भाग आहेत.

पुरीला जगन्नाथाची नगरी म्हटलं जातं. ओडिशाच्या समुद्रकिनाऱ्यावर वसलेलं हे शहर शतकानुशतकं भारतातील महत्त्वाच्या तीर्थक्षेत्रांपैकी एक राहिलं आहे. जगन्नाथाच्या उपासनेची मुळं नेमकी किती जुनी आहेत, याचं एकच ठोस उत्तर इतिहास आपल्याला देत नाही. जगन्नाथ परंपरेत विष्णूशी संबंधित कथा आहेत, त्याचबरोबर ओडिशातील जुन्या स्थानिक आणि आदिवासी श्रद्धांचेही धागे त्यात दिसतात. त्यामुळे जगन्नाथाची परंपरा आज दिसणाऱ्या मंदिरापेक्षाही जुनी असावी, असं इतिहास आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करणारे मानतात.

आज पुरीमध्ये जे भव्य जगन्नाथ मंदिर उभं आहे ते मात्र साधारण बाराव्या शतकात आकाराला आलं. गंग वंशातील राजा अनंतवर्मन चोडगंगदेव याचं नाव मंदिराच्या बांधकामाशी जोडलेलं आहे. पुढे अनंगभीमदेव तिसऱ्याच्या काळात मंदिराचा विस्तार आणि बांधकाम पुढे गेलं. म्हणजे आज आपण ज्या मंदिरासमोर उभे राहतो ते हजारो वर्षांपूर्वीचं बांधकाम नाही. त्याची सध्याची भव्य वास्तू बाराव्या शतकातील आहे. पण त्या मंदिरात पूजली जाणारी जगन्नाथ परंपरा त्यापेक्षा खूप जुनी आहे. ही दोन गोष्टी वेगळ्या ठेवूनच पुरीचा इतिहास समजून घ्यावा लागतो.

या मंदिराची वास्तू पाहिली तरी त्याची भव्यता लक्षात येते. मुख्य मंदिराचं शिखर साधारण ६५ मीटर उंच आहे. मंदिराभोवती मोठी तटबंदी आहे आणि चार दिशांना चार प्रवेशद्वारं आहेत. पूर्वेकडचं सिंहद्वार हे मुख्य प्रवेशद्वार. मंदिराच्या शिखरावरून दिसणारा नीलचक्राचा आकार आणि त्यावर फडकणारा ध्वज हे पुरीच्या ओळखीचा भाग बनले आहेत. समुद्रकिनाऱ्याच्या शहरात लांबूनही मंदिराचं शिखर दिसतं आणि त्यावरचा ध्वज म्हणजे जणू या संपूर्ण शहराची ओळखच.

पण जगन्नाथाची खरी गंमत मंदिराच्या दगडी भिंतींमध्ये नाही. ती आहे मंदिरात रोज घडणाऱ्या गोष्टींमध्ये. इथे देवाला फक्त सकाळी पूजा करून सोडून दिलं जात नाही. जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांना जणू घरातील जिवंत व्यक्ती मानून त्यांची रोजची सेवा केली जाते. त्यांना उठवलं जातं, स्नान घातलं जातं, कपडे बदलले जातात, वेगवेगळे नैवेद्य दाखवले जातात, विश्रांती दिली जाते आणि रात्री झोपवलं जातं. मंदिरात या रोजच्या धार्मिक विधींना निती म्हटलं जातं. दिवस, सण आणि विशेष प्रसंगानुसार या नितींच्या वेळा बदलू शकतात.

जगन्नाथाच्या मूर्तीही बाकीच्या मंदिरांपेक्षा वेगळ्या आहेत. जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्या लाकडी मूर्ती पाहिल्या की त्यांचं रूप आपल्याला लगेच वेगळं जाणवतं. मोठे गोल डोळे, हातपायांची पारंपरिक मूर्तींसारखी स्पष्ट रचना नाही आणि शरीराचा मोठा भाग लाकडी स्वरूपात आहे. आणखी विलक्षण गोष्ट म्हणजे या मूर्ती कायमच्या नसतात. विशिष्ट कालावधीनंतर त्यांचं शरीर बदलण्याची परंपरा आहे. या विधीला नवकलेवर म्हणतात.

नवकलेवराच्या वेळी विशिष्ट चिन्हं असलेली पवित्र झाडं शोधली जातात. त्यापासून नवीन मूर्ती तयार होतात आणि अत्यंत गुप्त पद्धतीने जुन्या मूर्तींमधून नवीन मूर्तींमध्ये दैवी अस्तित्वाचा हस्तांतरण विधी केला जातो, अशी परंपरा आहे. या विधीबद्दल अनेक गोष्टी सार्वजनिकपणे सांगितल्या जात नाहीत. त्यामुळे नवकलेवर हा जगन्नाथ मंदिरातील सर्वात गूढ विधींमध्ये गणला जातो. देवाचं शरीर बदलतं, पण देव तोच राहतो. या एका कल्पनेतच जगन्नाथ परंपरेचं वेगळेपण दिसतं.

जगन्नाथाच्या मूर्ती मंदिरात कशा आल्या याचीही एक प्रसिद्ध कथा आहे. इंद्रद्युम्न नावाचा राजा जगन्नाथाचा भक्त होता. त्याला नीलमाधव नावाच्या एका गूढ देवतेबद्दल समजलं. ही देवता एका स्थानिक प्रमुखाकडून गुप्तपणे पूजली जात असल्याचं कथेत सांगितलं जातं. राजाने नीलमाधवाचा शोध घेण्यासाठी विद्यापतीला पाठवलं. त्याला अखेर नीलमाधवाच्या पूजेचा ठाव लागला. पण राजा तिथे पोहोचेपर्यंत नीलमाधव अदृश्य झाल्याची कथा पुढे येते. त्यानंतर देवाच्या इच्छेनुसार जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्या रूपात देवतांची प्रतिष्ठापना झाली, अशी जगन्नाथ परंपरेतील कथा आहे.

ही गोष्ट इतिहासात घडलेली घटना म्हणून सिद्ध झालेली नाही. पण तिचं महत्त्व कमी होत नाही. कारण जगन्नाथ परंपरेमध्ये स्थानिक ओडिया श्रद्धा, आदिवासी परंपरा आणि वैष्णव भक्ती यांचे अनेक धागे एकत्र आलेले दिसतात. त्यामुळे जगन्नाथाला फक्त विष्णूचं एक रूप म्हणून पाहण्यापेक्षा ओडिशाच्या सांस्कृतिक इतिहासाचा एक मोठा भाग म्हणून पाहिलं तर ही परंपरा अधिक समजते.

जगन्नाथ मंदिराची आणखी एक गोष्ट विलक्षण आहे. इथे देव स्वतः मंदिराबाहेर येतो. वर्षातून एकदा रथयात्रेच्या वेळी जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा आपल्या रथांवर बसून मंदिराबाहेर पडतात. लाखो लोक त्यांचं दर्शन घेण्यासाठी पुरीत जमा होतात. देवापर्यंत पोहोचण्यासाठी भक्तांनी मंदिरात जावं, एवढीच कल्पना इथे नाही. उलट एका दिवशी देवच आपल्या भक्तांमध्ये येतो. जगन्नाथ परंपरेच्या लोकप्रियतेमागे या भावनेचा मोठा वाटा आहे.

मंदिरातील महाप्रसादही तितकाच प्रसिद्ध आहे. जगन्नाथाला अर्पण केलेलं अन्न महाप्रसाद म्हणून भक्तांना दिलं जातं. मंदिराचं स्वयंपाकघर हे जगातील मोठ्या धार्मिक स्वयंपाकघरांपैकी एक म्हणून ओळखलं जातं. असंख्य भक्तांसाठी दररोज मोठ्या प्रमाणावर अन्न तयार होतं. मातीच्या भांड्यांचा वापर करून पारंपरिक पद्धतीने स्वयंपाक केला जातो. जगन्नाथाच्या परंपरेत महाप्रसादाला एवढं महत्त्व आहे की तो केवळ देवाला दाखवलेला नैवेद्य न राहता भक्तांसाठीही प्रसादाचा केंद्रबिंदू बनतो.

आता या सगळ्या परंपरांमध्ये एक अशी परंपरा आहे जी पहिल्यांदा ऐकली की खरंच विश्वास बसत नाही. मंदिराच्या शिखरावर रोज एक माणूस चढतो. होय, रोज. मंदिराच्या सुमारे ६५ मीटर उंच शिखरावर. आणि तो तिथे जातो कशासाठी तर मंदिरावर फडकणारा ध्वज बदलण्यासाठी.

या विधीला ध्वज परिवर्तन किंवा ध्वजा बांधण्याची सेवा म्हटलं जातं. या सेवेला अनेक शतकांची परंपरा असल्याचं सांगितलं जातं. काही ठिकाणी ही परंपरा ८०० वर्षांहून जुनी असल्याचा उल्लेख आढळतो. मात्र याबाबतचा नेमका लिखित ऐतिहासिक आरंभ निश्चितपणे सांगता येत नाही. त्यामुळे ८०० वर्षांचा आकडा परंपरेशी जोडलेला संदर्भ म्हणून पाहणं अधिक योग्य ठरेल.

मंदिराच्या शिखरावर असलेल्या धातूच्या चक्राला नीलचक्र म्हणतात. ते भगवान विष्णूच्या सुदर्शन चक्राशी जोडलेलं आहे. त्यावर रोज ध्वज बांधला जातो. या ध्वजाला पतितपावन बाणा किंवा पतितपावन ध्वज असंही म्हटलं जातं. पतितपावन म्हणजे पतितालाही पवित्र करणारा. मंदिरात प्रवेश न करू शकणाऱ्या व्यक्तीलाही बाहेरून या ध्वजाचं दर्शन घेता येतं आणि ते जगन्नाथाच्या दर्शनासमान मानलं जातं, अशी श्रद्धा आहे.

म्हणून या ध्वजाकडे फक्त मंदिरावर लावलेलं कापड म्हणून पाहिलं जात नाही. तो जगन्नाथाच्या उपस्थितीचं चिन्ह आहे.

ध्वज बदलण्याची वेळही कायम एकच नसते. सामान्यतः हिवाळ्यात संध्याकाळच्या सुमारास आणि उन्हाळ्यात त्यापेक्षा उशिरा ही सेवा केली जाते. मंदिरातील त्या दिवसाच्या निती, ऋतू, सण आणि विशेष परिस्थितीनुसार वेळ बदलू शकते. त्यामुळे पुरीला जाऊन हा विधी पाहायचा असेल तर त्या दिवसाची अधिकृत वेळ आधी तपासणं गरजेचं आहे.

पण वेळेपेक्षा महत्त्वाचं आहे ते ध्वज बदलण्याची पद्धत. ध्वज बांधणारा सेवायत मंदिराच्या शिखरावर चढतो. त्याला ना मोठी क्रेन असते, ना एखादी आधुनिक शिडी. मंदिराच्या रचनेवरून हात आणि पायांचा आधार घेत तो वर जातो. खाली उभ्या असलेल्या माणसाला ही उंची पाहूनच चक्कर यावी. पण सेवायत मात्र पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली ही सेवा पार पाडतो.

तो वर पोहोचतो. आधीचा ध्वज काढतो. नवीन ध्वज बांधतो आणि पुन्हा खाली उतरतो. हा सगळा प्रकार काही मिनिटांत होतो. पण खाली उभ्या असलेल्या भक्तांसाठी तो काही मिनिटांचा कार्यक्रम नसतो. तो श्रद्धेचा क्षण असतो.

हजारो लोक त्या वेळी वर पाहत असतात. कुणी हात जोडलेले असतात. कुणी मोबाईलमध्ये तो प्रसंग टिपत असतात. कुणी फक्त शांतपणे उभं राहून ध्वज बदलताना पाहत असतात. आणि ध्वज वर गेल्यावर पुन्हा मंदिराचं शिखर तसंच दिसू लागतं. जणू काही घडलंच नाही. पण पुरीच्या दृष्टीने खूप काही घडलेलं असतं. एक दिवस संपला. एक नवा दिवस सुरू झाला. आणि जगन्नाथाचा ध्वज पुन्हा आकाशात आहे.

या परंपरेशी जोडलेली आणखी एक श्रद्धा खूप प्रसिद्ध आहे. जर मंदिरावरचा ध्वज एक दिवस बदलला गेला नाही तर मंदिर १८ वर्षांसाठी बंद राहील, अशी लोकश्रद्धा सांगितली जाते. मात्र याला ऐतिहासिक नियम किंवा सिद्ध झालेली वस्तुस्थिती मानता येत नाही. ही मंदिराशी जोडलेली श्रद्धा आहे. पण या श्रद्धेमुळे ध्वज परिवर्तनाला भक्तांच्या मनात किती मोठं स्थान आहे, हे नक्की समजतं.

पुरीत वादळं नवीन नाहीत. समुद्रकिनाऱ्यावरचं शहर असल्यामुळे चक्रीवादळं आणि जोरदार वारे या प्रदेशाच्या आयुष्याचा भाग आहेत. २०१९ मध्ये आलेल्या फणी चक्रीवादळाच्या वेळीही मंदिराच्या ध्वजाबाबत विशेष काळजी घेण्यात आली होती. वादळाच्या आधी ध्वज बदलण्यात आला आणि परिस्थितीनुसार त्याच्या आकारात बदल करण्यात आला होता. परंपरा आणि बदलत्या परिस्थितीचा हा एक वेगळाच संगम होता.

या ध्वजाशी संबंधित आणखी एक प्रसिद्ध गोष्ट म्हणजे तो अनेकदा वाऱ्याच्या दिशेच्या उलट दिशेने फडकताना दिसतो, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. मंदिराच्या रचनेमुळे आणि उंचीमुळे आसपासच्या वाऱ्याचा प्रवाह वेगळा होऊ शकतो, यामुळे अशी हालचाल दिसू शकते. याबाबत विज्ञान आपलं स्पष्टीकरण देऊ शकतं. भक्त मात्र त्यात जगन्नाथाची लीला पाहतात.

दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी अस्तित्वात असू शकतात. कारण मंदिरं फक्त दगडांनी बनलेली नसतात. त्यांचं आणखी एक अदृश्य बांधकाम असतं. ते असतं श्रद्धेचं.

जगन्नाथ मंदिरात अशीच एक दुसरी परंपरा आहे जी बाहेरून पाहणाऱ्याला विचित्र वाटू शकते. मंदिराच्या शिखरावरचा ध्वज रोज बदलल्यानंतर जुना ध्वज खाली आणला जातो आणि भक्त त्याला अत्यंत श्रद्धेने जपतात. काही लोक तो घरात ठेवतात. त्यांच्यासाठी तो फक्त कपडा नसतो. त्या दिवशी जगन्नाथाच्या शिखरावर फडकलेला ध्वज असतो.

मंदिराच्या एवढ्या उंच शिखरावर चढण्याचं काम आजच्या काळात एखाद्या आधुनिक यंत्राने सहज करता येईल. पण परंपरेने तो मार्ग स्वीकारलेला नाही. कारण इथे मुद्दा फक्त ध्वज वर पोहोचवण्याचा नाही. ती एक सेवा आहे. ती पिढ्यानपिढ्या पुढे आलेली जबाबदारी आहे. म्हणूनच त्या सेवायताचं शिखरावर चढणं हा विधीचा भाग बनला आहे.

इतिहासाकडे पाहिलं तर पुरीने अनेक राजवटी पाहिल्या. सत्ताधारी बदलले. युद्धं झाली. आक्रमणं झाली. काळ बदलला. मंदिरावर अनेक वेळा संकटं आली. पण जगन्नाथाच्या परंपरा पुन्हा उभ्या राहिल्या. काही परंपरांमध्ये बदल झाले, काहींचं रूप बदललं, काहींचा अर्थ नव्याने सांगितला गेला. तरी देवाची रोजची सेवा आणि त्याच्याशी जोडलेल्या विधींचा धागा कायम राहिला.

कदाचित म्हणूनच रोजचा ध्वज परिवर्तनाचा विधी एवढा भावतो. आपल्या आयुष्यात रोज काहीतरी बदलत असतं. माणसं बदलतात. घरं बदलतात. शहरं बदलतात. नाती बदलतात. आपले विचार बदलतात. काल महत्त्वाचं वाटलेलं आज तितकं महत्त्वाचं वाटत नाही. कालचा माणूस आज तसाच राहत नाही.

पण पुरीच्या मंदिरावर मात्र एक गोष्ट रोज पुन्हा घडते. जुना ध्वज खाली येतो. नवा ध्वज वर जातो. उद्या पुन्हा जुना ध्वज खाली येईल. नवा ध्वज वर जाईल. आणि हे पुन्हा पुन्हा होत राहील.

कदाचित याच्यातच त्या परंपरेचं खरं सौंदर्य आहे. परंपरा म्हणजे सगळं जुनंच तसंच ठेवणं नव्हे. जुन्याला मान देऊन नवं स्वीकारणं. पुरीच्या त्या उंच शिखरावर दररोज याचं एक छोटंसं दृश्य घडतं. एक ध्वज उतरतो. दुसरा ध्वज चढतो. पण जगन्नाथ तिथेच राहतात.

आणि खाली उभा असलेला एखादा साधा भक्त हात जोडून वर पाहतो तेव्हा त्याला त्या उंच शिखरावर फक्त एक ध्वज दिसत नाही. त्याला त्याच्या देवाची उपस्थिती दिसते. शेकडो वर्षांची परंपरा दिसते. आपल्यापेक्षा आधी गेलेल्या असंख्य पिढ्या दिसतात. आणि कदाचित मनात एकच विचार येतो.

कितीही काही बदललं, तरी काही गोष्टी तुटू नयेत.

जय जगन्नाथ.